sábado, 30 de noviembre de 2013

O Concerto nº 4 de Brandeburgo e as fiauti d'echo (I)

Dos 6 concertos de Brandeburgo compostos por J. S Bach, os n1 2 e 4 sempre me cautivaron por ter frautas de bico no concertino.

Penso que non chegaréi a tocar nigún deles, ainda que si os teño leído e estudado, incluso o nº 5, ainduq que este, escrito para traverso, o teña estudado coa voice flute, xa que para a alto en fa está fora de tesitura. A raíz do video de Voices of Music do que me fixo saber del que me hizo saber +Carlos García Amigo e no que se interpreta o 2º andamento do Concierto nº 4, descubrín a controversia que envolve a este concerto e os quebradeiros de cabeza que ten proporcionado a distintos musicólogos polo menos dende os anos 60.

 

Máis adiante, ainda que non nesta entrada, voltaremos sobre esas curiosas frautas dobres e o porqué do seu emprego.

Primeira páxina manuscrita do Concerto nº 4 de Brandeburgo
Na imaxe da esquerda pódese ver a folla co inicio do primero andamento do Concerto nº 4 de Brandeburgo, e que corresponde ó amnuscrito de J. S. Bach. No encabezamento pódese ler:
"Concerto 4to. a Violino Prencipale, due Fiauti d'Echo, due Violini, una Viola è Violone in Ripieno, Violoncello è Continuo".

A continuación tedes un recorte de dito encabezamento no que se ve a mención ás due Fiauti d'Echo.
Título do Concerto nº 4 dos Conciertos de Brandeburgo

Primeiro compás do primeiro andamento - Concertino
E á dereitra, o primeiro compás do mesmo movemento onde para cada parte figura o nome do instrumento ó seu cargo: Violino prencipale, Fiauto 1ro, Fiauto 2do. O cosutme era denominar flauto ña frauta de bico e traverso á frauta traveseira. No título menciona due Fiauti d'Echo e na música a s nomea como era costume denominar ás frautas de bico. Non as volve chamar d'Echo en toda esta obra nin hai máis mención a este instrumento no resto da súa obra.

¿Qué son, logo, as frautas de eco? No número de outubro de 1960 de Music & Letters, Vol.  41, nº 4 publicouse un artigo escrito por Thurston Dart con título "Bach's Fiauti d'Echo", no que argumenta que as fiauti d'echo son en realidade un tipo de flageolet afinado en sol, coñecido na época como bird flageolets (o nemo venlle de que pola súa tesitura empregábanse para ensinar ós paxaros a entonar certas melodías populares por aquel entón), e que sonaban una octava por riba do escrito. no seu artigo advirte da existencia de numerosas referencias nos preiódicos de Londres entre 1713 e 1718 ás actuacións de James Paisible nas que tocaba unha echo flute. Se as ditas actuacións eran populares poderíase agardar que se poideran atopar métodos de aprendizaxe, pero o mesmo Dart recoñece que non hai rastro deles: nin se conservaron métodos nin existen mencións a eles; así que suxiera que, acaso, se coñecera popularmente á echo flute por outro nome (como pasaba co chalumeau, o precursor do clarinete, ó que coñecían como mock trumpet). Asociando o un co outro, dart remata por suxerir que o flageolet francés (o flageolet francés difería do inglés no número de buratos; mentras o francés tiña catro no frente e dous para os matapiollos, o inglés tiña seis no frente e, ocasionalmente, presentaba un para o matapiollos), de moda por aquela época, é o candidato ideal para ser a fiauti d'echo, ainda que recoñece que non é posible probar que sexan sinónimos. Agora só falta conectar Londres e Cöthe, onde se compuxeron os Concertos. Neste punto, fai unha serie de conxeturas basadas en datas e movementos de músicos entra países que poderían facer pausible que J. S. Bach tivera contacto con músicos procedentes de Londres a través dos cales tería coñecido as fiauti d'echo.

Finalmete remara o artigo con cuestións "menos especulativas" centrdas na análise da música en si mesma:
"Ainda cando o ripieno fora interpretado en cada voz por un único instrumento e ainda cando o violín principal der o mellor de si mesmo para tocar a súa brillante parte o máis piano posible, aínda así, o suave son de dúas frautas de bico alto sería prácticamente inaudible durante gran parte da obra."
Cita varias pasaxes.
  1. No primeiro andamento entre os compases 197 e 208, os seus delicados ecos en canon das cordas do ripieno son tapadas por este e casi borradas polas esvaradías fusas do violín solita.
  2. No andamento lento as ricas armonías vense empañadas nos compases 7, 8 e 12 por acordes de 6ª e 4ª tocados polos tres solitas, ademáis de outros enfrentamentos embarazosos.
  3. No terceiro andamente, do stretto e da entrada final do tema fugado (compases 225 e 239, respectivamente) dí que xamáis podería ser escoitadas, malia que a estructura musical amosa que ambas pretenden ser o clímax da fuga.
Primeiro andamento, ecos das frautas ós violíns I y II e a pasaxe de fusas do violín solista.
De todo isto conclúe que:
  1. O xeito de dar solución a tales problemas sería asumir que as partes de fiauti d'echo sonaban unha octava por riba do escrito.
  2. O instrumento obvio para isto debería ser o pequeno bird flageolet en sol e iso a pesar de que recoñece a existencias dun fa grave no compás 183 do primerio andamento, imposible de ser tocado con dito instrumento, pero que -di- resólvese transportando á octava superior, como sucede na outra versión do concerot (estoutra versión á que se refire é o Concerto para cravo en Fa Maior BWV 1057).
Terceiro andamento, compás 239 a fin
Sé que existe unha versión grabada por Thurston Dart tocada con frautas sopranino (que venrían a reemplazar ós bird flageolets da súa teoría), pero non tiven ocasión de escoitala.

En fin, a historia das fiauti d'echo non remata aquí; de feito foi rebatida, discutida, foi refutada e existiron outras explicacións para dar sentido á mención do tñtiulo do conerto. Pero por hoxe xa foi dabondo.

Afonía (II)

Na entrada na que comezaba a falar da afonía na frauta, entre os factores que a provocaban ou que aceleraban a súa aparicion, citaba a necesidade de quecer a cabeza da frauta como prevención.

Recapitulando o comentado en A miña frauta é un fipple (I), na cabeza da frauta atópase o bloque, feito normlamente de madeira de cedro vermello, que forma a canle que conduce o fluxo de aire cara a ventá onde se atopará co bisel a producirá o son que logo se modulará no corpo da frauta ó taparmos uns ou outros buratos para emitila nota axeitada.

O alento co que soplamos é húmedo (ainda soplando seco, é decir, sen expulsión de saliva) e quente: dende os pulmóns ate a boca está en contacto tanto coa nosa humidade corporal como coa nosa temperatura. Se un fluxo de aire húmedo e quente (uns 35º ou 36º) entra en contacto cun corpo máis frío (bloque e teito da canle que estarán a temperatura ambente) a humedad condensaráse sobre o corpo máis frío como minúsculas pinguiñas. Son estas pinguiñas as que por aparecer en exceso ou crecer en tamaño obstrúen a canle e afectan ó son, aparecendo os síntomas de afonía.

Parece inmediato que se igualamos as temperaturas este fenómeno reducirase drásticamente. É doado comprender que non podemos disminuir a temperatura do noso soplido, co que o único factor que podemos alterar nesta ecuación é a temperatura da canle, e esto se consegue quecendo a cabeza da frauta. Pero a calor non pode ser excesiva nin agresiva, así quedan por tanto descartadas fontes de calor como nmantas eléctrivcas, secadores de cabelo, calefactores varios ou mesmo a luz solar directa.

A mellso fonte de calor é o noso propio corpo xa que ten a temperatura precisa á que queremos ter a canle. Levar a cabeza da frauta pegada ó noso corpo é o mellor método: baixo o brazo, suxeita con ambas mans ou non peto do pantalón son boas maneiras. Das tres, quizá a segunda pode ser a máis lente; suxetala baixo o brazo ten o risco de que se nos caiga e o de metela no peto do pantalón vai depender do tamaño do peto, do tamaño da cabeza da frauta e de que levemos ou non pantalón.

Brian Blood, nun completo tratado sobre coidados para a frauta de bico que podedes consultar na web de Dolmetsch recomenda

"Antes de tocar, quecer a cabeza envolvéndoa nunha grosa toalla e colocala durante 10 ou 15 minutos dentro dunha bolsa ou maleta xunto a unha templada (¡non quente!) botella de auga quente".
Coa cabeza axeitadamente quentada e soplando seco imos acadar unha reducción dos efectos da condensación na canle. E se a rodaxe realizada no seu día fíxose ben, o mesmo bloque será quén de absorber parte da humidade e deixar pasar ó tubo sonor a que non poda absorber, sen que teñamos casi condensación.

Por último, hai no mercado líquidos para reducir a condensación que, en esencia, non son mais que auga con xabrón. A solución de xabrón reduce a tensión superficial e evita a formación das pingas que son as que obstrúen a canle e provocan a afonía momentánea. Ó traverso da ventá poñemos unhas pingas da solución e as deixamos esbarar polo interior da canle cara ó bico da frauta. O propio recipiente adoita vir provisto dun dosificador ou contagotas que facilita a operación. Fabricantes como Moeck ou Mollenhauer teñen este tipo de producots no seu catálogo.

En calquera caso, se a afonía comeza a ser casi unha constante a pesares de ter quecido a cabeza, de soplar seco e mesmo dun ambente templadom, podemos atoparnos ante un síntoma de que a frauta require pasar a mans dun experto que a someta a un revoicing, porque posiblemente o que ocurre é que tanto o bloque como a madeira do teito da canle podense ter deformado de xeito irreversible pola acción da humidade alterando as dimensións da canle.

Afonía (I)

Estás a tocar e nalgún intre a túa frauta comeza a quedar afónica, o seu son perde brillantez, é velado, apagado: a humidade do aire que exhalas ó tocar está a obstruir a canle, o conducto que forma o bloque na cabeza da frauta.
Hai varios factores que interveñen e que favorecen esta situación ou a aceleran. Sen que a orde na que se citan represente maior ou menor importancia:
  • o soplido ha de ser o máis seco posible, sen presencia de saliva; o propio alento xa ten humidade dabondo, así que canto máis seco se sople, mellor.
  • a cabeza da frauta ha de quecerse antes de tocar, do non facelo favorecemos a condensación na canle.
  • o ambente da estancia é demasiado frío ou húmedo, ou ben se dan ambas circunstancias.
  • lévase xa un certo tempo tocando.
O último punto, ainda que poda parecer unha verdade de Perogrullo, é conveniente telo en conta, porque a frauta, ó ser de madeira, non se pode tocar indefinidamente. Ó estar en contacto coa humidade do alento e ó absorbela, o bloque vai sufrindo pequenas variacións e se vai dilatando paseniñamente modificando a forma da canle e polo tanto o xeito no que o fluxo de aire chega ó bisel. Unha excesiva dilatación do bloque vai crear unha tensión na madeira da cabeza ate o punto de chegar a rachala (e nese punto tamén inflúe a madeira empregada: o ébano ten tendencia a rachar).

¿Cánto tempo? Dunha a dúas horas como máximo. Hai constructores que consideran un límite en xeral de dúas horas. Con todo, cando se trata dun instrumento novo, un ó que se lle reemplazou o bloque ou un que leva unha boa tempada sen tocar nel, este límite ten que ser progresivo para irmos acostumando á madeira ó contacto coa humidade do alento. É o proceso de rodaxe ou break-in do instrumento.

¿Cómo eliminar a obstrucción da canle?
  • Hai quen sopla tapando a ventá (¡nunca! se ten que poñer o dedo no bisel da frauta, a súa madeira, húmeda, é más feble e calquera dano pode deixar inservible a frauta), coa man,
  • hai quen succiona e
  • ha quen desmonta a cabeza, tapa a xunta e sopla pola ventá.
Desavantaxes de cada un:
  • Soplar vai a trasladar o exceso de humidade ó interior do corpo da frauta e, segundo cómo se sople e cómo se teña tapado a ventá coa man, vai provocar un desgradable e agudísimo son.
  • Succionar nom é recomendable se a frauta é tocada por varios instrumentistas, por razóns de hixiene, pero ademáis, se non se ten a precaución de poñer a man sobre a ventá, vai introducir aire frío na canle, co que se pode agravar o problema de condensación que tratamos de evitar.
  • Desmontar a cabeza poder estar ben en hora de estudo, pero non se pode levar a cabo en directo, salvo que teñas compases de espera.
Eu aplico o segundo método, as miñas frautas só as toco eu, permíteme correxir de xeito discreto unha pequena obstrucción case en calquera silencio e, cun breve golpe de succión, o aire máis frío que poda entrar á canle non parece que chegue a empeorar a condensación.

A miña frauta é un fipple (e II)

Decía na entrada anterior que o bloque das frautas de bico é a primeira parte do instrumento que tiña que tratar coa humidade e que tamén tiña unha importancia primordial na producción do son.

Tin whistle en re
Tin whistle en re
Unha das tarefas máis delicadas que ten que abordar un constructor de frautas de bico é a da "entonación" ou voicing do instrumento, tarefa compartida polo mesetres organeiros que a teñen que levar a cabo en cad aun dos tubos (e poden chegar a ser miles nun único óragano). Un artesán que contrúa unha frauta de bico vai querer estar en contacto co destinatario do seu instrumento, porque o traballo para axustala entonación da frauta vai depender moito do xeito de soplar, de articular, de atacalas notas que teña o frautista. Eso non quere decir que non se poda facer unha moi boa frauta sen coñecer ó instrumentista, pero sempre ven ben e de feito é casi un "requisito" que atoéi en varias pa´xinas de artesáns constructores de frautas de bico.

Ocarina de seis orificios
Ocarina de 6 buratos (dous pola parte
inferior). Recordo de Mojácar.
¿Somos tan diferentes soplando uns e outros como para que esto sexa tan relevante? Pois si, si que o somos. Así como Philippe Bolton ten unha serie de entradas na súa páxina web relativas á construcción, axuste e mantementos do bloque, Adriana Breukink ten un artigo moi interesante acerca da clasificación dos instrumentistas segundo a súa forma de soplar. Eu son exhaler, clarísimamente, e non só polo xeito de soplar, senon pola posición das mans, o xeito de me sentar para tocar, ou de quedar en pé para tocar e a mobilidade (ou a ausencia dela). Ambos están en ingles.
Ocarina de Paparolo en do
Ocarina de Paparolo, en do.
10 buratos (dous na parte inferior).

Ó comezo da entrada mencionéi os organeiros. O termo inglés fipple flute abrangue algo moito máis amplo que únicamente as frautas de bico. Se, como na Bioloxía, houbera unha clasificación taxonómica (familia, ordem xénero e especie, por non irmos moito máis atrás), frauta podería ser familia, de bico sería xénero e soprano, especia. Falta, pois, orde, que, para mín, son as fipple flute.

Dentro da orde fipple, obviando que a definición dí wooden plug, pode entrar instrumentos como o pito galego, o txistu vasco, o shvi armenio, o flageolet (¿o Concerto nº 4 de Brandenburgo tocado con flageolets?, posi si, existiu esta teoría), o tin whistle, a ocarina, o corno (gemshorn) ou os tubos de órgano (alomenos os que non levan lengüeta).

Ate a seguinte.

jueves, 28 de noviembre de 2013

A miña frauta é un fipple (I)

E non, non é erro tipográfico.

Fipple é voz inglesa que se define como a wooden plug forming a flue in the end of a pipe, as the mouthpiece of a recorder e que ven a decir que é un taco ou bloque de madeira que forma un conducto no extremo dun tubo, como na boquilla dunha frauta.

Dito así parece que o bloque non sexa máis que iso, un taco, un tarugo, pero a mín góstame pensar que o bloque é ás frautas de pico o que o alma é ás cordas frotadas: a natureza do son vai depnder de cómo a canle que forma este bloque dirixe o aire cara o bisel, a outra parte fundamenteal na cración do son.

Bloque dunha Moeck Rottenburgh.
en Saunders Recorders.
O bloque, ademáis de conducir o fluxo de aire cada o bisel, é a primeira parte do instruemnto que ten que traballar coa humidade. Ó soplarmos, o aire húmedo que sae da nosa boca entra en contacto cuns corpos máis fríos como son a base e o teito da canle (de ahí a importancia de quecer ben a cabeza da frauta antes de tocarmos nela) provocando que tal humidade se condense. Se a condensación é excesiva a canle atascase entorpeciendo o fluxo de aire e impide a formación do son.

Unha das amdeiras preferidas para a confección do fipple ou bloque é a madeira de cedro vermello, pola súa capacidad de absorber a humidade se apenas dilatación e sen se deformar, fronte a outras madeiras. Á hora do fabricar un bloque, o constructor ten en conta a orientación da veta e tallará a peza de xeito que as vetas queden o máis perperdiculares que se poda á base da canle.

Podedes atopar unha excelente lección de cómo fabricar un bloque na web de Philippe Bolton.

A forma da canle, atendendo a súa sección transversal, é importante e se poden dividir en dour tipos: rectos ou curvos. A canle recta é a máis sinxela de realizar e se atopa na endiañada fruata de plástico que o fillo do veciño en frautas económicas construidas normalmente en materias plásticas e destinadas ó uso na escola. Con todo non fai doada a emisión das notas máis agudas e ofrece menos posibilidades dinámicas (aumentar ou disminuir o voluma do son, tarefa xa de por si moi limitada nunha frauta de bico). A canle curva atópase, polo tanto, en instrumentos de maior valía e custo, normalmente reproduccións de instrumentos orixinais, e permite un maior rango dinámico.

Mañán (ou pasado), máis.

lunes, 25 de noviembre de 2013

Frautas en do, frautas en fa, frautas noutros sabores.

Os instrumentos da familia das frautas de bico son coñecidos, xeralmente, dándolles un "apelido" como nota musical, de xeito que estamos a falar de frautas en do e frautas en fa. Pero, do mesmo xeito que a voz humana recebe, en función do aguda ou grave que sexa, as denominacións soprano, alto, tenor e baixo (sen esquecer mezzosopranos, contratenores e barítonos), tamén podemos falar de frautas de bico soprano, alto, tenor e baixo. Ainda que hai máis, bastantes máis.

A soprano e a tenor son frautas en do, mentres que a alto e a baixo son frautas en fa. A frauta soprano é o terror da veciñanza a que calquer alumno de primaria tivo que tocar na escola e a tenor sona unha octava máis grave que aquela. A alto sona unha quinta xusta máis grave que a soprano e a baixo unha octava máis grave que a alto. A denominación en do ou en fa indica, no caso das frautas de bico, a nota fundamental que proporciona o tubo sonoro; é dicir, a nota que emite a frauta cando tapamos todolos buratos cos dedos. Decimos que unha frauta de bico está en do ou en fa cando a súa nota máis grave é un do ou un fa respectivamente, ainda que non só representa iso, como veremos máis adiante, con todo son instrumentos (polo menos as SATB) en do. E xa a temos liada. ¿A frauta de bico alto é unha frauta en fa e é unha frauta en do? ¿ó mesmo tempo?

Hoxe en día, ó falarmos, por exeplo, dun clarinete en si bemol ou dun saxofón en mi bemo, estamos a falar de instrumentos transpositores. Sonvos instrumentos que, a diferencia dun violín ou dun piano, dan unha nota distinta da que está escrita. Cando o clarinetista le un do e coloca os sues dedos para emitilo do, o clarinete en si bemol fará sonar un si bemol. ¿Por qué este lío? Porque tanto clarinetes como saxofóns (ainda que non son os únicos) pertencen a familias con varios membros en distintas afinacións (hai clarinetes en do, en la, en si bemol e en mi bemol, por exemplo) e de non ser deste xeito, o clarinetista veríase obrigado a coñecer distintas dixitacións dependendo do instrumento e ter que estar pendente de qué afinación ten este para usar unha u outra.

Dito dun xeito máis sinxelo, todo instrumento de vento madeira ten unha escala maior que para executala ascendentemente hai que destapar os buratos máis ou menos de xeito secuencial; escala que, para ese instrumento en particular, é a súa escala de do maior, sen alteracións. Así, simplificando, un saxofonista só ten que coñecer unha dixitación que lle servirá para calquera outro saxofón que vaia tocar. O traballo queda para o compositor ou arreglista, que terán que alterar (transportar) a parte do saxofón tendo en conta a súa escala de do particular para que sone como ten que sonar.

Regresando á frauta de bico, en realidad, a unha frauta en do ou en fa pásalles o mesmo que a estes instrumetnos. Non é tanto que o do ou o fa sexan a nota más grave como dixen antes, senon que é a escala maior que proporcionan ó levantarmos os dedos de forma secuencial (máis adiante escribiréis unha entrada sobre as distintas dixitacións que existen ou existiron ó longo da historia). Pero a diferencia radica en que non son transpositores. Así como un clarinetista, independentemente de que toque un clarinete en do, en la ou en si bemol, tocarao como se fora un en do (xa que a "compensación" xa está escrita na súa partitura), o frautista de bico, de xeito habitual, ten que coñecer en qué afinación está a frauta que toca e aplicar a dixitación axeitada a ela. A frauta de bico emite a nota que estña escrita, non é instrumento transpositor e polo tanto, dende ese ponto de vista, chamemola unha frauta en fa ou en do, será un instrumento en do.

Pero non todo ons verdades absolutas e, como case sempre, hai excepcións. Tres moi claras:
  • A frauta soprano que, salvo que na chave de sol teña un pequeno oito a modo de superíndice, sona unha octaca xusta por riba do que está escrito.
  • A frauta sopranino (unha frauta á octava da frauta alto) e que como a soprano sona unha octava por riba do que ten escrito.
  • E a frauta baixo, que sole tela súa voz escrita na chacve de fa en cuarta, como os cellos, pero que sona unha octava por riba deles.
E como pouco outras tres menos coñecidas polo público en xeral, pero que tiveron a súa importancia no periodo Barroco:
  • A fourth flute ou "frauta á cuarta" que, usando un criterio transpositor, ven ser unha soprano en si bemol e sona unha cuarta xusta por riba do escrito.
  • A sixth flute ou "frauta á sexta" que, co mesmo criterio, ven ser unha soprano en re que sona unha sexta xusta por riba do escrito. Por exemplo o Concerto II en Re Maior de John Baston, para sixth flute, onde ser pode ver que a parte de frauta está escrita en Fa Maior, mentres que as cordas están na tonalidad de Re Maior. Hay que ter en conta que a dixitación a empregar ten que ser a dunha frauta en fa (de feito, a denominación "frauta á sexta" ten que ver co que o re é o sexto grado na tonalidade de fa maior).
  • A voice flute que pode considerarse unha tenor en re e sona unha terceira menor por debaixo do escrito. Como exemplo, unha Sonata en si menor de Jean-Baptiste Loeillet de Londres (John Loeillet) para dous traversos, dúas voice flutes e baixo continuo. Sona unha octava máis grave que a sixth flute e se emprega para ela a dixitación correspondente a unha frauta en fa. Está na mesma tesitura que o traverso barroco e por iso abre á frauta de bico a cancela ó repertorio escrito para traverso.
Por útlimo, outro exemplo de frauta de pico transpositora: a fifth flute, qeu sona unha quinta xusta por riab do escrito e que é en realidade unha soprano en do, ainda que a súa música escrébrese transportada e tóca se coa dixitación dunha frauta en fa. O Concerto VI en Re Maior de John Baston é un exemplo disto.

Pero non son as únicas: noutra entrada trataré de abordar a controversia que rodea ó Concerto de Brandeburgo nº 4 en Sol Maior, as súas "fiauti d'echo" e a alto en sol.

Alto en fa, Voice Flute y Soprano en do
De esquerda a dereita,

domingo, 24 de noviembre de 2013

A esquerda arriba, a dereita abaixo.

Tiven ocasión de facer unha serie de fotografías a algúns instrumentos que tiña á man e que, ainda que non sexan frautas de bico, serven para ilustrar o que comentaba na entrada anterior.

Detalle dunha chirimía española na que se lle ven os buratos máis achegados a campá do instrumento. Podese apreciar que o correspondente o memiño está duplicado e que dos dous, un foi cegado con cera. Trátase dunha copia moderna dun instrumento de época na que se quixo ser fiel ó orixinal, de ahí a existencia do burato para o memiño da man esquerda ainda que hoxe xa non sería necesario. As chirimías chamadas "españolas" tiñan a campá moito menos acusada que outras chirimías do renacemento. Pódese ver unha fotografía comparativa na web de John Hanchet.
Chirimía española en Do
Chirimía española en Do.
Cos instrumentos que requerían o emprego de chaves para lles poder tapar os buratos que por construcción quedaba fora do alcance dos dedos a solución era facer unha palanca simétrica, de xeito que o instrumentista puidera accionar a chave cunha ou a outra man. Na imaxe podese ver a palanca en forma de U. A chave propiamente dita queda oculta, como era costume nos instrumentos da época, por unha elaborada  fontanela (do latín fontanella, "ventá pequena").
Chirimía del Renacimiento en Fa
Chirimía do Renacemiento en Fa - Detalle de chave e fontanela.
Para rematar, un detalle do corpo inferior dun clariente en si bemol no que se ve claramente que a disposición das chaves destinadas ó memiño non deixan máis opción que colocar a man dereita abaixo e a esquerda arriba.
Clarinete Sistema Boehm en Si bemol
Clarinete Sistema Boehm en Si bemol.
As chirimías son reproduccións realizadas por Eric Moulder e o clarinete é un Buffet Evette-Schaeffer.

Quen non teña tocado nunca nunha frauta de bico, que suba a man dereita.

Un título algo longo, certo, pero que reflicte a conclusión á que un chega despóis de ver cómo xente, xente que posíblemente non teña tocado xamáis nun instrumento de vento madeira, imita o xesto de tocar: a man dereita arriba, a man esquerda abaixo.

Dalle unha frauta de bico a calquera, rapaz ou adulto, e verás coma case sempre (excepcións hainas, por suposto) suxeitarán o instrumento coa man dereita arriba e a esquerda abaixo.

Hoxe en día cos instrumento de vento madeira, incluindo as frautas traveseiras e os saxofóns, ateigados de chaves e mecanismos de anéis ou pratos, pola súa disposición queda claro que a man esquerda ocúpase da parte superior do instrumento, mellor dito, da parte máis achegada á boquilla, caña ou embocadura, e a dereita da parte máis alonxada. E, no caso das frautas traveseiras, ademáis, a disposición do seu mecanismo obriga ó instrumentista a colocar o instrumento cara á dereita para poder tocar nel.

Esta covnención aplicase tamén ós demáis instrumentos de vento madeira que non teñen ou teñen menos chaves, incluso os empregados na música tradicional. Fixádevos se non no punteiro da gaita que ten, do mesmo xeito que as frautas de bico, dos buratos a tapar cos dedos, o que se atopa máis alonzado da palleta, lixeiramente desprazado á dereita en relación ó resto para poder tapalo co memiño da man dereita. Ou mesmo as ocarinas, eses aérofonos feitos de arxila cocida, nos que tanto a colocación do instrumento como a das mans nel, aseméllase tanto o xesto de tocar unha frauta traveseira. (Pódese considerar a ocarina como instrumento de vento madeira, sendo de arxila?)

Con todo, a posición das mans no instrumento de vento madeira non foi durante a súa historia tan clara e absoluta como o é hoxe en día.

Como be di Philippe Bolton, fabricante francés de frautas de bico:
"Hoxe en día a frauta de bico tócase coa man esquerda arriba e a dereita abaixo [...]
Non obstante, non existe unha razón lóxica para tocar coa man esquerda arriba como se fai agora. Durante a Idade Media e no Renacemento, os instrumentos construíanse de tal xeito que as mans podíanse colocar do xeito que lle resultara máis cómodo a cada instrumentista."
O "xeito de construilos" ó que se refire Philippe Bolton é, como case sempre, o máis elemental imaxinable, practicar dous buracos para o memiño, un desprazado para ser tapado polo da man dereita e outro para ser tapado co da man esquerda. O músico logo cegaba con cera o que non usaría. Deste xeito o constructo podía construir instrumentos que valeran tanto para uns como para outros segundo os seus costumes de tocar, sen se ter que preocupar de antemán por quén ía selo destinatario do instrumento.

Agora ben, e voltando sobre o título do artigo, se a tendencia natural que me pareceu observar nas persoas que nunca tiveron un instrumento de vento madeira nas súas mans é a de, incluso independentemente de que sexan zurdos ou destros, suxeitalo coa man dereita máis perto da embocadura, ¿por qué a convención que triunfou foi a que temos hoxe en día.

A xeito de presentazón

Despóis de ter dado leria nalgunha rede social ós meus coñecidos e amigos con asuntos relacionados coa frauta de bico, da que son intérprete afeizoado e atuodidacta, un deles suxeriume que creara un blog.
E non fun quén de me negar. Rápido, a fume de carozo, sen ter moi claro por ónde comenzar a vos contar cousas e cómo estructurar o contido. A ver até ónde chegamos.

Moitas grazas por ter vido a presentazón.
Ó remate poderedes tomar unhas cuncas.